Photo via http://www.langevin.com

Normaal gesproken maak ik me niet zo druk om termen. Misschien moet ik het nu ook niet doen. Maar komende donderdag heb ik een dag met collega-professionals over het gebruik van sociale media bij leren en veranderen in organisaties en netwerken. En dan staat de ochtend in het teken van sociaal leren. Nu weet ik daar wel aardig wat vanaf, maar in de voorbereiding bedacht ik me dat er veel termen zijn die er zeer dicht tegenaan liggen. Denk maar aan: informeel leren, werkplekleren, netwerkleren. Eens kijken wat er gebeurt als ik ze belicht en de onderlinge verbinding probeer te vinden….

Mijn hardloophorloge liet het vanmorgen ineens afweten. Heel vervelend, want ik ben iemand die het prettig vind om tijdens het hardlopen te zien hoe ver ik al ben. Wat te doen? Er bestaan allerlei apps voor op je telefoon die van alles bij kunnen houden: afstand, snelheid, verbranding, hartslag. Ik vond dit wel het moment om die apps eens te bekijken. Al Googlend had ik daar al snel van alles over gevonden,om vervolgens 3 apps te uploaden die me geschikt leken. 1 aangezet en mee gelopen. Een prima manier om te leren over zo’n app, hoe het werkt en hoe het loopt!

Informeel leren heeft iets ongrijpbaars. We zijn het er inmiddels allemaal over eens dat het een belangrijke vorm van leren is. En we weten ook dat we zelf veelvuldig informeel leren. Mijn zoontje is ‘ineens’ aardig goed in ‘ballen’, zoals hij dat noemt. Voetballen en overgooien… hij kijkt af, probeert uit, doet. Velen van ons geven er de voorkeur aan zelf informatie te zoeken en te vinden. Door het lezen van boeken, googlen, collega’s vragen, de help-desk bellen en door uitproberen in ons werk of met een ervaren collega samen te werken. Hier worden Marsick en Volpe (1999) aangehaald, die informeel leren in werksituaties trachten te omschrijven aan de hand van zes kenmerken:

1. Is geïntegreerd in het werk en de dagelijkse routine;
2. Het wordt getriggerd doordat zich iets voordoet dat niet opgelost kan worden met het bestaande repertoire aan kennis;
3. Veel van het informele leren geschiedt tamelijk impliciet en heb je niet in de gaten;
4. Toevalligheden en willekeur spelen een rol bij het verloop van informele leerprocessen;
5. Er is sprake van een inductief proces van actie en reflectie;
6. Het leren is doorgaans niet individueel maar veelal een sociaal gebeuren waarin ook anderen een rol van betekenis spelen.

Het derde kenmerk is een van de belangrijke redenen waarom informeel leren nog steeds zo weinig aandacht krijgt in organisaties. Maarten de Kaat beschrijft het heel mooi in zijn inaugurele reden: ”Informal learning is there and it is largely responsible for what organisations know and how they act. But it refers to knowledge that is implicit, integrated in day-to-day action. Formal learning refers to planned education and training initiatives provided y experts, resulting in a diploma or certificate. Informal and non-formal refer to learning that happens outside this formal structure. Informal learning typically displays a bottom-up structure, embedded in the working culture and regulated by the professionals themselves.” De onzichtbaarheid van informeel leren maakt dat we het moeilijk vinden hier goed mee om te gaan. Informeel leren is er en is voor een groot deel verantwoordelijk voor wat een organisatie ‘weet’. Maar het verwijst naar kennis die impliciet is, geïntegreerd in dagelijkse activiteit.

Van: Glaudé, M., Van Eck, E., Oud, W. en Verbeek. F. (2008). Voorwaarden voor scholing van docenten mbo, volgens docenten en hun leidinggevenden. Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut

Het laatste kenmerk vormt natuurlijk een mooi bruggetje naar sociaal leren en netwerkleren. Informeel leren is voor een groot deel relationeel. Dat laat onderstaand schema ook zien. Je zoekt samenwerking met collega’s en gelijkgestemden op.

Sociaal leren en leren in netwerken

We lossen samen problemen op, wisselen kennis met elkaar uit en onderhouden waardevolle contacten. Sociale media maken dat we alleen nog maar beter in staat zijn verbindingen aan te gaan, netwerken op te bouwen en uit te wisselen in fora en communities. Een deel van het informele leren vindt plaats in netwerken; in een sociale ruimte.

Op Twitter kwam ik in afgelopen tijd wat tweets tegen over digital storytelling. Ik had er al wel eens van gehoord, maar doordat er nu meerdere berichten langskwamen kreeg ik het gevoel dat het de moeite waard zou zijn me er wat meer in te verdiepen. Een link naar wat voorbeelden, een link naar een artikel, en contact met een leerkracht die er in haar praktijk al veel gebruik van maakte. Inspirerend! Ik besloot een blog te schrijven over mijn eerste ontdekkingen. Mij helpt dit schrijven om te ordenen, structureren en ideeën met elkaar te verbinden. En… een paar leuke reacties op mijn blog die me weer aan het denken en experimenteren hebben gezet. Zo rolt het balletje nog…

Maarten de Laat schrijft over dit type leren: “Al deze contacten die we om ons heen hebben stimuleren reflectie op ons eigen handelen. Voorbeelden van anderen stimuleren tot kritisch nadenken over ons handelen, om nieuwe ideeën op te doen en kunnen leiden tot inhoudelijke verdieping” Hij zegt: ‘sociaal leren is netwerkleren in de sociale ruimte‘. Met sociale netwerken bedoelt hij ‘de configuraties van verbindingen in de sociale ruimte die ontstaan zodra mensen met elkaar interacteren, door te communiceren, dingen te delen, maar bijvoorbeeld ook door samen te werken en te leren. het wordt voor mij nog niet direct heel duidelijk wat het verschil is tussen sociaal leren en leren in netwerken. Maar misschien is het hetzelfde? vergelijkbaar? ligt het dicht bij elkaar? moet ik het onderscheid niet zo sterk willen maken? Ook in het boek ‘Leernetwerken. Kennisdeling, kennisontwikkeling en de leerprocessen.’ vind ik geen duidelijk onderscheid. Wel een goed boek overigens!

Nog even terug naar informeel leren… ik zie wel dat leren in netwerken zowel in een formele als informele setting kan plaatsvinden. Formeel: een van de bouwstenen van een langere leergang is een intervisiegroep waarin je ervaringen deelt uit de praktijk. Of tussen twee trainingsdagen zit 3 maanden tijd en in deze periode werk je met 3 collega-deelnemers aan een opdracht. Informeel: je bent lid van een LinkedIn groep en daar kun je goed terecht met vragen uit je praktijk. Of je werkt als zelfstandige en in de afgelopen jaren heb je een netwerk van collega professionals om je heen verzameld waar je voor verschillende dingen een beroep op kunt doen.

Twee krachtige opbrengsten…

1. Leren in netwerken is een proces van collectief leren. Je experimenteert, onderzoekt, maakt iets met elkaar. Vaak vanuit de gedachte dat het beter, sterker en krachtiger wordt met betrokkenheid en expertise van anderen. Als organisatie heb je bepaalde expertise ‘in huis’, maar als je de expertise in het netwerk van je medewerkers (en wellicht zelfs in de tweede ring) ook weet te benutten, dan sta je nog sterker.
2. En we hebben bij leren in netwerken te maken met ‘collaboration by difference’. Cathy Davidson schrijft daarover in The Chronicle: “Collaboration by difference is an antidote to attention blindness (when we concentrate intensely on one task, causes us to miss just about everything else). It signifies that the complex and interconnected problems of our time cannot be solved by anyone alone, and that those who think they can act in an entirely focused, solitary fashion are undoubtedly missing the main point that is right there in front of them.”

He, deze verkenning is even klaar. Ben nog niet helemaal tevreden, maar…

The beautiful part of writing is that you don’t have to get it right first time, unlike say, brain surgery.

Dit model zou je ook kunnen gebruiken om na te denken over de rol van sociale media in face-to-face leertrajecten.

(1) Wrap-around model: sociale aspecten van leren worden toegevoegd als extra element om trainer- en peer support te organiseren. Een voorbeeld is gebruik van Yammer of Twitter zodat deelnemers ook tussen f2f bijeenkomsten door contact kunnen hebben en uit kunnen wisselen over praktijkervaringen en vraagstukken gerelateerd aan de inhoud van het leertraject.

(2) Integrated model: sociale aspecten van leren zijn geïntegreerd met de inhoud. De primaire focus van het leertraject blijft de inhoud, maar sociale media zijn een integraal onderdeel van de cursus. Zo kun je gebruik maken van een online community omgeving (e.g. Ning of een LinkedIn groep) waarmee je het leertraject online begint, tussen bijeenkomsten door gebruikt om aan specifieke opdrachten te werken en na de laatste f2f bijeenkomst kan het dienen als basis voor online coaching.

(3) Collaboration model: sociaal leren en samenwerken vormen de basis van het leertraject. De inhoud wordt gemaakt in co-creatie met de deelnemers. Bij dit model maak je wellicht gebruik van een combinatie van sociale media die elkaar in het gebruik goed aanvullen: deelnemers vormen een Yammer-netwerk voor onderling contact, gebruiken Scrumble om online te brainstormen, werken met google.docs of een wiki om inhoudelijke ideeen verder uit te werken en gebruiken een unieke hashtag in Delicious om een collectief internetgeheugen met elkaar op te bouwen. Dit lijkt meer op een leernetwerk. De inhoud komt vanuit de groep.

Zoals je ziet nemen sociale media van wrap-around naar collaboration model een steeds centralere rol in. Jane Hart waarschuwt bij het eerste model dat je dit met zorgvuldigheid moet gebruiken. Je moet een goede reden hebben om social learning toe te voegen, anders is het heel moeilijk om een ‘wrap around model’ werkbaar te maken. De kracht van het tweede model zit in een goede integratie van online en f2f leren. Zo pleiten wij ervoor om al bij het ontwerp van een leertraject beide vormen van leren mee te nemen en even sterk te ontwerpen, in te richten en te plannen. Zodanig dat online en f2f leren elkaar versterken. Zoek naar de juiste verbinding tussen online en face-to-face leren om de kracht van verschillende media te benutten. In het derde model vormen sociale media de basis van het leertraject en wordt deelname

Belangrijk om je te realiseren is ook dat de inzet van sociale media uitgaat van een ander perspectief op leren, gericht op co-creatie en openheid en hiermee makkelijk(-er?) aansluit bij een sociaal-constructivistische visie op leren waarbij uitgegaan wordt van zelfsturing door deelnemers en het belang van interactie en conversaties tussen deelnemers. Sociale media stimuleren netwerken, uitwisselen van ideeën en ervaringen, samenwerken en sluiten daarom goed aan bij deze visie. Dit maakt ook dat je rol als trainer anders is bij wrap-around en integrated model dan bij het community model. Bij dit derde model ben je eerder een ‘tutor as an equal member of the learning group’, je helpt bij het creeëren van een krachtige leeromgeving. Dit neemt niet weg dat je sociale media ook bij trajecten ontworpen vanuit een andere leervisie in kunt zetten. Een andere indeling die sterk lijkt deze indeling van Jane Hart is van Dave Wilkins. Hij onderscheidt het embedded model, wrapped model en community model. Zijn blogpost hierover is de moeite waard om eens te lezen. Het model van Jane Hart kan je helpen na te denken over de rol van sociale media in jouw eigen leertraject en het maken van keuzes daarin als facilitator, procesbegeleider of trainer. Hoe centraal staan sociale media en online conversaties?

We zien een grote verscheidenheid aan leerinterventies waarbij sociale media een belangrijke rol kunnen spelen. We maken zelf een onderscheid tussen kleinschalige en grootschalige activiteiten en een verschil tussen eenmalige leerinterventies of langdurende trajecten om deze interventies in te delen. Bij een kort traject maak je andere afwegingen dan bij een langlopend traject of netwerk, zo kun je investeren in het leren werken met een wiki in een netwerk, maar zul je dit niet zo snel doen voor een eendaagse workshop. Hiermee komen we tot het volgende schema met een aantal mogelijke leerinterventies die je kunt faciliteren met behulp van sociale media. Op de horizontale as vind je helemaal links leeractiviteiten bedoeld voor een kleine groep deelnemers (e.g. een training met 12 personen), en rechts de grootschalige activiteiten (denk aan een conferentie met 80 mensen). Verticaal maken we onderscheid tussen eenmalige leeractiviteiten (een 1-daagse workshop, training of conferentie) en langer lopende leerprocessen, zoals een leertraject van een jaar of een leernetwerk.

Het type leerinterventie heeft invloed op hoe je sociale media in gaan zetten, al kun je daarin nog heel creatief zijn en is er geen eenduidige handleiding voor te maken. Een aantal voorbeelden:

• Online kennismaking: Je faciliteert een training over breinleren en je wilt deelnemers al vantevoren betrekken bij het onderwerp. Door een online onderzoekje, een blogpost met daarbij de vraag aan deelnemers om hun vragen en verwachtingen te delen of je nodigt deelnemers uit te twitteren over hun ervaringen ten aanzien van breinleren, gebruikmakend van een voor deze groep unieke hashtag.
• Conferentie2.0: Je bent betrokken bij een grootschalig  congres over leidinggeven en wil social media gebruiken om gedurende het congres een soort ‘backchannel’ in te richten. Middels Twitter en een twitterfountain die gedurende de dag voor iedereen zichtbaar is. Ook maak je gedurende de dag een aantal filmpjes die je beschikbaar maakt voor de mensen die niet konden komen of niet bij die workshop konden zijn.
• Online follow-up: Je gelooft sterk in het principe van herhaling om iets dat je nieuw hebt geleerd te laten beklijven. Deelnemers stuur je na afloop van de training nog regelmatig een smsje met daarin een vraag of reminder. Of je nodigt ze uit om op twitter in contact te blijven.
• Web-conferenties: Je werkt binnen een multinational en je wilt graag iets organiseren over het onderwerp ‘projectmatig werken’. Er is geen budget om voor dit onderwerp een grote internationale conferentie te organiseren. In plaats daarvan besluit je een web-conferentie van 2 dagen te organiseren. Je begint en eindigt met een open chat sessie en organiseert gedurende de twee dagen verschillende workshops van 1-1,5 uur met gastsprekers van binnen en buiten de organisatie.
• Online follow-up: Je faciliteert een workshop bij een kinderopvangorganisatie over het gebruik van sociale media in het contact met ouders. In de workshop maak je een start met Yammer, om zo de discussie voort te kunnen zetten na de sessie.
• Hybride leertraject: Je werkt langere tijd met een groep projectmanagers en hebt een online leerplatform (Ning, Moodle, ELGG) ingericht om het leren tussen bijeenkomsten door ook te ondersteunen. Inhoudelijk experts kunnen hier een rol hebben, deelnemers werken online aan producten en geven elkaar feedback, er lopen discussies die gaan over toepassing van nieuwe informatie in eigen werkpraktijk.
• E-coaching: Je hebt enige tijd met een groep trainees gewerkt en de f2f ontmoetingen zijn afgelopen. Elke trainee gaat weer naar zijn eigen werkplek en jij begeleidt ze middels e-coaching bij het toepassen van het geleerde in de praktijk. Hiertoe gebruik je Skype, email en google.docs.
• Online leernetwerk: Je wilt mensen ondersteunen bij het leren schrijven van goede blogposts. Hiertoe heb je een online handboek geschreven waar deelnemers 31 dagen mee kunnen werken. Parallel daaraan heb je een community ingericht waar gebruikers van dit handboek elkaar kunnen ontmoeten, elkaar feedback geven op geschreven blogpost en tips krijgen van jou als trainer. Daarnaast stuur je ze elke maandag een lijst met inspirerende blogpost onderwerpen en de vraag om specifiek op 2 blogposts van andere deelnemers feedback te geven.
• Blogkermis: Je wilt als organisatie het denken over het gebruik van sociale media door non-profit organisaties stimuleren terwijl de meeste contacten al wel een weblog hebben. Je nodigt ze uit iedere maand over een inspirerende vraag te bloggen en maakt de resultaten beschikbaar via Twitter en je eigen weblog.
• Online community: Over de hele wereld zijn beleidsmakers, onderzoekers en praktijkmensen bezig met een nieuwe benadering voor bosregeneratie. Je gebruikt Ning en Twitter om een online community te laten uitwisselen om zo innovatie te stimuleren, maar ook stuur je iemand naar een conferentie om daarover te bloggen. Zo maak je de informatie uit de conferentie toegankelijk voor de online community.

Dit is een blogpost geschreven in voorbereiding op de middag op 19 mei georganiseerd door het IAF over het inzetten van sociale media door facilitatoren. Ik heb de blogpost geschreven samen met Joitske Hulsebosch en we vragen deelnemers aan de workshop dit alvast door te lezen en te reageren. Dan weten wij als facilitators al wat over de interesses in de groep en kunnen we ons daar beter tegen wapenen.

Ha, wat zijn die onderwerpen dan? Het faciliteren van leren in organisaties is een goed overkoepelend thema. Leren kan veel verschillende vormen krijgen, aansluitend bij de manier waarop je naar leren kijkt. En leerinterventies blijven een middel om iets te bereiken. Ik vind het belangrijk om uit te gaan van dat wat je in de organisatie wilt bereiken, om van daaruit te kijken naar manieren om het leren in te richten.

Daarbij geloof ik sterk in sociaal leren, leren in netwerken, samenwerken en in dialoog zijn met elkaar. Voortdurend zoekend naar het maken van verbinding met de dagelijkse werkpraktijk. Nog mooier is de werkpraktijk inrichten als een leeromgeving. Hoe doe je dat? Wat komt daar bij kijken? Wie heeft welke rol? En hoe kan je dit als HRD’er of adviseur ondersteunen?